Θέμα 49 από 64· Ευημερία, ισότητα και κοινωνικοί δείκτες

Εναλλακτικές του ΑΕΠ

Οι εναλλακτικές του ΑΕΠ είναι μετρικές που χτίστηκαν για να αποτυπώσουν ό,τι το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) αγνοεί δομικά: την ανεξόφλητη φροντίδα, την περιβαλλοντική εξάντληση, την κατανομή εισοδήματος και το αν η ανάπτυξη βελτιώνει πράγματι τις ζωές. Οι πιο γνωστές είναι ο Genuine Progress Indicator (GPI) και ο δείκτης Gross National Happiness (GNH) του Μπουτάν· η υπόθεση για τη σοβαρή αντιμετώπισή τους διατυπώθηκε με τον πιο επιδραστικό τρόπο από την Επιτροπή Stiglitz-Sen-Fitoussi του 2009. Για τους μηχανικούς που χτίζουν κυβερνητικά ταμπλό ή συστήματα KPI, το «ποιος αριθμός μετράει ως πρόοδος» είναι σχεδιαστική απόφαση με πραγματικές συνέπειες για το τι χρηματοδοτείται.

Γιατί έχει σημασία

Ο Simon Kuznets, που έχτισε τους εθνικούς λογαριασμούς των ΗΠΑ τη δεκαετία του 1930, προειδοποίησε το Κογκρέσο το 1934 ότι «η ευημερία ενός έθνους μετά βίας μπορεί να συναχθεί από μια μέτρηση του εθνικού εισοδήματος» — μια επιφύλαξη που ο αριθμός ξεπέρασε σχεδόν αμέσως. Το ΑΕΠ μετρά τον καθαρισμό μιας πετρελαιοκηλίδας ως ανάπτυξη και τη μη αμειβόμενη παιδική φροντίδα ενός γονέα ως τίποτα· δεν διακρίνει τη δαπάνη που χτίζει διαρκή ευημερία από τη δαπάνη που απλώς αντισταθμίζει τη ζημιά που έχει ήδη γίνει. Η Επιτροπή Stiglitz-Sen-Fitoussi, που συγκλήθηκε από τον Γάλλο πρόεδρο Nicolas Sarkozy και προήδρευαν οι Joseph Stiglitz, Amartya Sen και Jean-Paul Fitoussi, ανέφερε το 2009 ότι τα στατιστικά συστήματα πρέπει να μετατοπίσουν την έμφαση «από τη μέτρηση της οικονομικής παραγωγής στη μέτρηση της ευημερίας των ανθρώπων», και ότι η βιωσιμότητα πρέπει να παρακολουθείται ξεχωριστά από την τρέχουσα ευημερία και όχι να συμπιέζεται σε έναν αριθμό. Οι εναλλακτικές του ΑΕΠ επιχειρησιακοποιούν αυτή τη σύσταση. Το GPI, που αναπτύχθηκε από τον think tank Redefining Progress τη δεκαετία του 1990 χτίζοντας πάνω στο Measure of Economic Welfare των William Nordhaus και James Tobin του 1972, ξεκινά από την ιδιωτική κατανάλωση (όπως το ΑΕΠ) και μετά προσθέτει μη αγοραία οφέλη που το ΑΕΠ παραλείπει (οικιακή εργασία, εθελοντισμός) ενώ αφαιρεί αμυντικά κόστη και κόστη εξάντλησης (έγκλημα, ρύπανση, μετακινήσεις, εξάντληση πόρων) που το ΑΕΠ μετρά λανθασμένα ως θετικά. Ο δείκτης GNH του Μπουτάν, που διαχειρίζεται το GNH Centre Bhutan (https://www.gnhcentre.bt/), πηγαίνει ακόμη πιο μακριά, αντικαθιστώντας την ανάπτυξη ως δηλωμένο συνταγματικό στόχο της χώρας: συγκεντρώνει 33 δείκτες σε 9 τομείς — ψυχολογική ευημερία, υγεία, εκπαίδευση, χρήση χρόνου, πολιτισμική ποικιλομορφία, διακυβέρνηση, κοινοτική ζωτικότητα, οικολογική ποικιλομορφία και βιοτικό επίπεδο — σε μια ενιαία βαθμολογία βάσει επάρκειας που χρησιμοποιείται άμεσα για τη διαλογή προτάσεων κυβερνητικής πολιτικής.

Τα μαθηματικά

GPI = δαπάνη ιδιωτικής κατανάλωσης
      + μη αγοραία οφέλη (οικιακή εργασία, εθελοντισμός, τριτοβάθμια εκπαίδευση)
      − αμυντικά και κοινωνικά κόστη (έγκλημα, ρύπανση, μετακινήσεις, διάλυση οικογένειας)
      − εξάντληση φυσικού και κοινωνικού κεφαλαίου (εξάντληση πόρων, απώλεια γεωργικής γης)

Βαθμολογία επάρκειας GNH, ανά τομέα:
  ένα άτομο είναι «επαρκές» σε έναν τομέα μόλις ξεπεράσει το όριό του σε κάθε δείκτη
  Δείκτης ευτυχίας = (% πληθυσμού επαρκούς σε ≥ 6 από 9 τομείς)
                     + (σταθμισμένο μέσο έλλειμμα της «όχι ακόμη ευτυχούς» μειονότητας)

Επεξεργασμένο παράδειγμα

Περιφέρεια, GPI: η ιδιωτική κατανάλωση είναι $50 δισ. Προσθέστε εκτιμώμενη αξία οικιακής και εθελοντικής εργασίας $12 δισ. (συντελεστές μισθού κόστους αντικατάστασης — βλ. αξία του χρόνου εθελοντών). Αφαιρέστε εκτιμώμενα ετήσια κόστη κυκλοφοριακής συμφόρησης ($3 δισ.), εγκλήματος ($4 δισ.) και μακροπρόθεσμης εξάντλησης πόρων ($6 δισ.):

GPI = 50 + 12 − 3 − 4 − 6 = 49 (δισ. $)

Αν το ΑΕΠ αυξήθηκε από $50 δισ. σε $55 δισ. εκείνο το έτος (+10%), αλλά τα αμυντικά κόστη και τα κόστη εξάντλησης αυξήθηκαν ταχύτερα από την κατανάλωση, το GPI μπορεί να πέσει ακόμη και καθώς το ΑΕΠ ανεβαίνει — η «υπόθεση κατωφλίου» που αναφέρουν οι ερευνητές του GPI για τις οικονομίες υψηλού εισοδήματος περίπου από τη δεκαετία του 1970, όταν η ανάπτυξη συνέχιζε να ανεβαίνει ενώ το GPI σταθεροποιούταν.

Πολίτης, GNH: ένας ερωτώμενος ξεπερνά το όριο επάρκειας σε 7 από τους 9 τομείς (υγεία, εκπαίδευση, βιοτικό επίπεδο, κοινοτική ζωτικότητα, πολιτισμική ποικιλομορφία, οικολογική ποικιλομορφία, χρήση χρόνου) αλλά υπολείπεται στην ψυχολογική ευημερία και τη διακυβέρνηση. Επειδή 7 ≥ 6, μετράται «ευτυχής» στην καταμέτρηση κεφαλών· ο δείκτης παρακολουθεί ξεχωριστά το βάθος των δύο ελλειμμάτων του ώστε μια οριακή επιτυχία να μην είναι δυσδιάκριτη από μια άνετη.

Σύνδεση με τη μηχανική λογισμικού

  • Ένα ταμπλό KPI μοντελοποιημένο μόνο στη διεκπεραιωτική ικανότητα ή τη δαπάνη (το μοτίβο του ΑΕΠ) θα χάνει συστηματικά τη βλάβη που προκαλείται στην παραγωγή αυτής της διεκπεραιωτικής ικανότητας — ο όγκος αιτημάτων υποστήριξης που αντιμετωπίζεται ως «εμπλοκή» αντί για «δυσφορία χρήστη» είναι η εκδοχή παράδοσης λογισμικού της καταμέτρησης μιας πετρελαιοκηλίδας ως ανάπτυξη.
  • Η λογιστική τύπου GPI είναι χρήσιμο μοτίβο ελέγχου για οποιοδήποτε σύνολο KPI του δημόσιου τομέα: για κάθε μετρική εκροής-τίτλου, ρωτήστε ποιο αμυντικό κόστος επωμίζεται σιωπηλά (επανεργασία, ανταπόκριση σε περιστατικά, εξάντληση) και συμψηφίστε το, όπως το GPI συμψηφίζει την αμυντική δαπάνη από την κατανάλωση.
  • Η μέθοδος επάρκειας τομέα του GNH — επιτυχία/αποτυχία ανά διάσταση, μετά συγκέντρωση — είναι δομικά η ίδια τεχνική με την πολυκριτήρια ανάλυση αποφάσεων και αξίζει να επαναχρησιμοποιείται όπου μια μοναδική βαθμωτή βαθμολογία θα έκρυβε μια κρίσιμη αποτυγχάνουσα διάσταση.

Παγίδες

  • Η αντιμετώπιση του GPI ως ακριβούς εθνικού λογαριασμού — σε αντίθεση με το ΑΕΠ, το GPI δεν έχει μία τυποποιημένη μεθοδολογία· διαφορετικές μελέτες σταθμίζουν διαφορετικά τα κόστη μετακινήσεων, τον χρόνο εθελοντών ή την εξάντληση πόρων, οπότε οι συγκρίσεις GPI μεταξύ μελετών είναι πολύ λιγότερο αξιόπιστες από τις συγκρίσεις ΑΕΠ μεταξύ χωρών.
  • Η αυτούσια εισαγωγή του GNH σε διαφορετική κουλτούρα πολιτικής — τα βάρη των τομέων και τα όρια επάρκειάς του καθορίστηκαν μέσω βουτανικής διαβούλευσης· η αντιγραφή του αριθμού χωρίς την υποκείμενη διαδικασία διαβούλευσης παράγει μια κούφια μετρική που κανείς δεν εμπιστεύεται.
  • Η παραδοχή ότι μια εναλλακτική του ΑΕΠ αντικαθιστά την αξιολόγηση κόστους-οφέλους — αυτοί είναι διαγνωστικοί, οικονομίας-επιπέδου δείκτες, όχι εργαλεία απόφασης για ένα μεμονωμένο πρόγραμμα· για αυτό χρησιμοποιήστε αντ' αυτού την κοινωνική ανάλυση κόστους-οφέλους.

Πηγές