Tem 51 a 64· Da-vos, ekwita ha tennoryon sokel
Menegva Bohosogneth Liesmeusek (MPI)
An MPI a vesur bohosogneth avel diwadhow a drehedh a'n den war unn dro — yn yeghes, deskans ha savonow bewnans — y le a dhegh herwydh kenwerth a dhegh a-woeles linenn. Hi a veu displegys gans an Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI) gans Sabina Alkire ha James Foster, ha hi a veu dyllys warbarth gans UNDP yn pub Derivans a Ddisplegyans Denel dhyworth 2010, ryb an Menegva Displegyans Denel.
Perag y talvos
Linennow bohosogneth a dhegh a gollva an re a'n jevo arghans lowr mes heb dowr glan, deskans, po a dhrehedh marow a flogh — ha'n fet bos diwadhow kuntelles: chi heb tan-gonis yw moy dhe wil heb sanyta ha dhe'n jeva flogh dyvas yn nownyn. An metod Alkire-Foster, a-dhelergh an MPI, a gonta diwadhow pub den dres deg menegva rann yn tri dimensyon a bwys kehevelys — yeghes, deskans, savonow bewnans — ha nyns a klassya den avel "bohosek MPI" marnas y dreus y skor diwadh pwysys unn fin fest, ow kemmeres an kesgwrans na yll set a statystygyon unnik gwaynya. OPHI a dhyllo an metodoleji leun ha data a bub pow orth https://ophi.org.uk/multidimensional-poverty-index/; an MPI bys-tir a'n kenwerth warbarth gans UNDP a wra kovera lemmyn moy es 110 pow. Rag medhelweyth gwrys rag towlennow a-erbynn bohosogneth — treusfera arghans, triyans gwith sokyal, kuntel gweres — an set menegvaow MPI yw yn fynsen an peth nessa dhe skema a ddiwadh standard re bu previs dres lies ofis statystek kenedhlek.
An matematik
10 menegva, 3 dimensyon, pub dimensyon pwysys 1/3:
Yeghes (1/3): nyns an boos (1/6), mortolieth flehes (1/6)
Deskans (1/3): bledhynyow a skol (1/6), pres dhe'n skol (1/6)
Savonow bewnans (1/3): tanwedh kegina, sanyta, dowr eva,
tan-gonis, chi, asetow (1/18 pub unn)
skor diwadh (c) = kresen pwysow an menegvaow may fo an den diwadh ynna
den yw "bohosek MPI" mara c ≥ 1/3 (an dhisser bohosogneth, k = 33%)
H (kevrenn nivera) = niver a dus bohosek MPI / pobel hollek
A (kuthys) = skor diwadh kresek rag an dus bohosek MPI hepken
MPI = H × A
Drefen an MPI a lamma kevrenn an bohosek gans a hys ens bohosek, dew ranndir gans an unn rate H a yll kavos skorow MPI pur dhyffrans mar yw an diwadhow moy sevur yn unn — an unn lojik "heb eskemm dres dimensyonow" a-dhelergh kresen geometrek an HDI.
Ensampel oberys
Arhwith kenedhlek a 1,000 den: 350 a vydh aswonys avel bohosek liesmeusek (skor diwadh ≥ 33%). Yn mesk an 350 ma hepken, an skor diwadh kresek yw 45%.
H = 350 / 1000 = 0.350
A = 0.45
MPI = H × A = 0.350 × 0.45 = 0.1575
Keheveli dew vro gans an unn rate: Bro A a'n jeves H = 0.30 ha A = 0.40 (lies bohosek, diwadh yn kres); Bro B a'n jeves H = 0.30 ha A = 0.60 (kehevelys niver bohosek, mes diwadh moy sevur — heb tan-gonis ha heb sanyta ha heb pres dhe'n skol war unn dro).
MPI_A = 0.30 × 0.40 = 0.120
MPI_B = 0.30 × 0.60 = 0.180
An keth rate nivera, MPI 50% uhella yn Bro B — system dargetya hepken war bohosogneth a nivera a wrella rannya an dhew vro heb dyffrans ha ankevi Bro B dhe othem entrevenans downha.
Kevrenn gans ynjynnerieth medhelweyth
- Systemyow trian-kerghes ha dewisek rag towlennow sokyal a wra yn fynsen gwitha nebes a'n deg menegva (chi, pres dhe'n skol, merkyow yeghes) yn kistys dyvers; an metod konta Alkire-Foster yw skema parys dhe'ga kesstrehedhya yn unn skor diwadh y le byldya model skorya a-dhyworth an dallath.
- An rannans kevrenn/kuthys (H × A) yw patron dalvosek yn hollek rag pub ostel a dherivas "pes a vydh tuchys" ryb "pygemmys" — kolapsya an dhew dhe unn niver, haval orth statystygyon ledanskoryn, a gudh an kas yw moy resesek.
- Ostelow menegva MPI a gesya yn naturek gans derivans kost rag benefisyer rag towlennow a-erbynn bohosogneth: kost rag poynt a dhisklyvans MPI yw unita a yll bos defendys rag keheveli entrevenansow pur dhyffrans (treusfera arghans erbynn staga sanyta).
Trapow
- Tretya an deg menegva avel hollvedhek — menegvaow MPI bys-tir OPHI yw kalibrys rag keheveli rag pow dhe bow; MPIow kenedhlek (lies pow, yn kemmys yn Asi Dheghow ha Afrika, a dhyllo aga re aga honan) a dhesatel menegvaow ha pwysow dhe'n kettermyn leel, ha'n dhew na yll bos kehevelys yn ewn.
- Derivya H hepken — an rate nivera a ankev kuthys yn tien; deriv po konta A pup-prys ryb, po an MPI y honan.
- Gorra bos an bohosek MPI ha'n bohosek a dhegh an keth pobel — derivansow bro OPHI y honan a dhiskwedh pur vynsh hepken kesgwrans rann; towlen a dharget an bohosek a dhegh hepken a gollva yn system rann dalvosek a'n bohosek liesmeusek.
Fentynyow
- Oxford Poverty and Human Development Initiative. "Multidimensional Poverty Index." https://ophi.org.uk/multidimensional-poverty-index/
- Alkire S, Foster J. "Counting and Multidimensional Poverty Measurement." Journal of Public Economics, 2011.
- UNDP & OPHI. "Global Multidimensional Poverty Index" (annual report).