Temat 4 z 64· Podstawy wartości publicznej

Społeczna stopa dyskontowa

Społeczna stopa dyskontowa przelicza przyszłe koszty i korzyści na wartości dzisiejsze, aby programy z korzyściami rozłożonymi na dziesięciolecia można było porównywać na wspólnej podstawie. Green Book HM Treasury nakazuje malejący harmonogram zakotwiczony na poziomie 3,5% dla pierwszych 30 lat, oparty na wzorze Ramseya — konkretna, cytowalna liczba, która stała się żywym sporem politycznym i etycznym, ilekroć stosuje się ją do długoterminowych zobowiązań, takich jak polityka klimatyczna czy infrastruktura.

Dlaczego to ważne

Funt korzyści uzyskany za 30 lat nie jest wart tyle co funt korzyści uzyskany dziś, z powodów częściowo związanych z czystą preferencją czasową (ludzie i społeczeństwa wolą dobre rzeczy wcześniej), a częściowo ze wzrostem (przyszłe społeczeństwo ma być bogatsze, więc funt ma dla niego na marginesie mniejsze znaczenie). Załącznik 6 do Green Book wyprowadza standardową brytyjską stopę dyskontową ze wzoru Ramseya, łącząc stopę czystej preferencji czasowej z oczekiwaną stopą wzrostu konsumpcji i elastycznością użyteczności krańcowej konsumpcji, co daje opublikowaną stopę 3,5% rocznie dla lat 0–30, malejącą według opublikowanego harmonogramu dla lat 31 i dalszych (do 1% dla lat 301+). Harmonogram ten istnieje właśnie dlatego, że stałe 3,5% składane przez wiek sprawiłoby, że praktycznie każda długoterminowa korzyść — ochrona przeciwpowodziowa ratująca życie za 80 lat, redukcja emisji węgla zapobiegająca szkodom za 100 lat — wydawałaby się w wartości bieżącej znikoma, co Treasury uznał za niewiarygodny wniosek etyczny w przypadku naprawdę długowiecznej infrastruktury i decyzji środowiskowych.

Stopa dyskontowa jest sporna właśnie dlatego, że jej wybór nie jest neutralnym parametrem technicznym: koduje osąd o tym, ile społeczeństwo powinno poświęcić dziś dla ludzi, którzy jeszcze się nie narodzili. Raport Sterna o ekonomii zmian klimatu (2006) użył stopy dyskontowej bliskiej zeru (czysta preferencja czasowa około 0,1%), argumentując, że dyskontowanie dobrobytu przyszłych pokoleń według stóp zbliżonych do rynkowych jest etycznie nie do obrony, gdy szkoda (katastrofalna zmiana klimatu) jest nieodwracalna. Krytycy — zwłaszcza William Nordhaus — twierdzili, że niemal zerowa stopa Sterna przeceniała argumenty za natychmiastowymi wydatkami na klimat, sprawiając, że niemal każdy dzisiejszy koszt wydawał się uzasadniony wobec ledwo zdyskontowanej przyszłej korzyści. Spór nie dotyczył matematyki; dotyczył tego, czyja rama etyczna powinna ustalać stopę, i pozostaje standardową ilustracją tego, dlaczego stopa dyskontowa jest wyborem politycznym, a nie tylko aktuarialnym nakładem.

Matematyka

Wzór Ramseya leżący u podstaw stopy z Green Book:

r = ρ + η·g

gdzie:
  r = społeczna stopa dyskontowa
  ρ = stopa czystej preferencji czasowej (niecierpliwość + ryzyko katastrofy)
  η = elastyczność użyteczności krańcowej konsumpcji
  g = oczekiwana roczna stopa wzrostu konsumpcji per capita

Malejący harmonogram z Green Book (Załącznik 6, poglądowo — dokładną opublikowaną tabelę sprawdź w aktualnym wydaniu):

Lata 0–30:    3,5%
Lata 31–75:   3,0%
Lata 76–125:  2,5%
Lata 126–200: 2,0%
Lata 201–300: 1,5%
Lata 301+:    1,0%

Wartość bieżąca przyszłej kwoty:

PV = FV / (1 + r)^t

Przykład obliczeniowy

Projekt ochrony przeciwpowodziowej: projekt przynosi 10 milionów £ unikniętych szkód powodziowych w roku 40.

Przy stałej stopie 3,5%: PV = 10 000 000 / (1,035)^40 ≈ 2,52 miliona £ — korzyść wygląda na małą.

Przy malejącym harmonogramie Green Book (3,5% dla lat 0–30, potem 3,0%) obliczenie kapitalizuje przy 3,5% przez pierwsze 30 lat i 3,0% dla lat 31–40:

PV = 10 000 000 / [(1,035)^30 × (1,03)^10]
   = 10 000 000 / [2,807 × 1,344]
   ≈ 10 000 000 / 3,773
   ≈ 2,65 miliona £

Malejący harmonogram umiarkowanie podnosi wartość bieżącą długoterminowych korzyści w porównaniu ze stałą wysoką stopą — to jawny cel harmonogramu, ponieważ stałe 3,5% przez wiek zdyskontowałoby korzyść 100 milionów £ w roku 100 do poniżej 3,3 miliona £.

Infrastruktura cyfrowa: migracja rządowej chmury kosztująca teraz 4 miliony £ ma uniknąć 500 000 £ rocznie kosztów utrzymania starszych systemów przez 15 lat. Przy 3,5% wartość bieżąca tej renty to około 500 000 £ × 11,52 (15-letni współczynnik renty przy 3,5%) ≈ 5,76 miliona £ — z zapasem przewyższa koszt 4 miliony £, to przypadek dodatniej bieżącej wartości netto, który wyglądałby wyraźnie słabiej przy naiwnie wybranej wyższej stopie (przy 7% ten sam współczynnik renty spada do około 9,11, co daje 4,56 miliona £, nadal dodatnio, ale ze znacznie cieńszym marginesem).

Związek z inżynierią oprogramowania

Większość uzasadnień biznesowych oprogramowania obejmuje 3–5 lat, dobrze mieszcząc się w stałym paśmie 3,5%, więc malejący harmonogram rzadko wpływa wprost — ale leżąca u podstaw dyscyplina ma znaczenie dla każdej rządowej inwestycji technologicznej o długim okresie życia aktywów (platforma krajowa, program infrastruktury danych, wieloletni kontrakt):

  • Używaj opublikowanej stopy z Green Book zamiast wewnętrznej „stopy progowej” zapożyczonej z finansów prywatnych; audytorzy i recenzenci Treasury będą oczekiwać standardowego harmonogramu.
  • W przypadku korzyści realizowanych wiele lat później (długoterminowe oszczędności na utrzymaniu platformy, narastająca wartość ekosystemu otwartych danych — zob. wartość otwartych danych) wybór dyskontowania może odwrócić uzasadnienie biznesowe z dodatniego na ujemne; uczyń stopę i horyzont jawnymi założeniami, a nie ukrytymi ustawieniami domyślnymi.
  • To zasila bezpośrednio ocenę według Green Book, model pięciu przypadków, który formalnie wymaga zdyskontowanych przepływów pieniężnych, oraz wycenę dobrostanu, gdzie to samo pytanie o dyskontowanie pojawia się dla niepieniężnych korzyści dobrostanu.
  • Zob. także równość międzypokoleniowa i dyskontowanie zrównoważonego rozwoju dla sporu Stern kontra Nordhaus zastosowanego konkretnie do inwestycji technologicznych w środowisko i klimat.

Pułapki

  • Stosowanie stałej stopy dla bardzo długich horyzontów. Malejący harmonogram z Green Book istnieje właśnie dlatego, że stała stopa zaniża naprawdę długowieczne korzyści; sprawdź, które pasmo ma zastosowanie, zamiast domyślnie używać 3,5% przez cały czas.
  • Traktowanie stopy dyskontowej jako etycznie neutralnej. Spór Stern–Nordhaus pokazuje, że stopa koduje osąd wartości o przyszłych pokoleniach; jej zmiana zmienia to, które programy wydają się uzasadnione, więc powinna być przedstawiona i uzasadniona, a nie ukryta w domyślnych ustawieniach arkusza.
  • Mylenie społecznej stopy dyskontowej z prywatnym kosztem kapitału. Koszty pożyczek rządu i prywatne stopy progowe to inne pojęcia niż stopa społeczna wyprowadzona z Ramseya, a podstawienie jednej za drugą w ocenie publicznej zazwyczaj zniekształca wynik w kierunku faworyzowania krótkoterminowych zwrotów.
  • Niespójne dyskontowanie przepływów realnych i nominalnych. Stopa z Green Book jest stopą realną (urealnioną o inflację); dyskontowanie nią przepływów nominalnych istotnie zaniża wartości bieżące.

Źródła