موضوع 35 از 64· سنجه‌های بخش اجتماعی و نیکوکاری

ارزش آمیخته

ارزش آمیخته (blended value) پیشنهاد جد امرسون (Jed Emerson) است که می‌گوید هر فعالیت سازمانی و سرمایه‌گذاری هم‌زمان در سه خط ارزش می‌آفریند — اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی — و این‌ها سه بازدهِ جدا که باید با هم مبادله شوند نیستند، بلکه یک گزارهٔ ارزشیِ واحد و تفکیک‌ناپذیرند. در چارچوب امرسون چیزی به نام بازدهِ صرفاً مالی یا صرفاً اجتماعی وجود ندارد؛ هر پوند خرج‌شده، سرمایه‌گذاری‌شده یا اعطاشده آمیزه‌ای از هر سه را پدید می‌آورد.

چرا اهمیت دارد

امرسون این ایده را در مقالهٔ «The Blended Value Proposition: Integrating Social and Financial Returns» (California Management Review، 2003) مطرح کرد که مستقیماً در برابر قاعدهٔ قرن بیستمیِ تفکیک سرمایه به دو سیلو نوشته شد — بشردوستی، که انتظار می‌رفت بازدهٔ اجتماعی بیاورد و از بازدهٔ مالی به‌کلی چشم بپوشد، و سرمایه‌گذاری، که انتظار می‌رفت بازدهٔ مالی بیاورد و اثرات اجتماعی یا زیست‌محیطی را برون‌داد (externality) به شمار آورد. استدلال امرسون این بود که این تفکیک همیشه توهمی بوده است: کمک‌هزینه‌ای که سازمانی بد اداره‌شده را تأمین مالی می‌کند در هر سه خط ارزش را نابود می‌کند، و کسب‌وکار سودآوری که رودخانه‌ای را آلوده می‌کند نیز در هر سه خط ارزش را نابود می‌کند، هرچند بازدهِ سهامدارانش روی کاغذ چه شکلی داشته باشد.

این ایده موازی «خط پایانی سه‌گانه» (triple bottom line: مردم، سیاره، سود) جان الکینگتون (John Elkington) است که در 1994 وضع شد و در کتاب 1997 او «Cannibals with Forks» بسط یافت و شرکت‌ها را واداشت در کنار عملکرد مالی دربارهٔ عملکرد اجتماعی و زیست‌محیطی هم گزارش دهند. ارزش آمیخته همین منطق را به خود تخصیص سرمایه کشاند و نیای فکریِ حوزهٔ سرمایه‌گذاری اثرمحور (impact investing) است: «شبکهٔ جهانی سرمایه‌گذاری اثرمحور» (GIIN)، تأسیس 2009، مشخصاً برای ساختن زیرساختی وجود دارد — از جمله فهرست سنجه‌های IRIS+، نک. گزارش‌دهی پیامد کمک‌هزینه — که به سرمایه‌گذار امکان می‌دهد آمیزه را واقعاً بسنجد، نه اینکه صرفاً ادعا کند.

ریاضیات

ارزش آمیخته یک چارچوب است، نه یک فرمول، و امرسون صراحتاً دربارهٔ تقلیل آن به جمع ساده سه امتیاز هشدار داد. ساختاری که پیشنهاد می‌کند:

هر واحد سرمایهٔ به‌کار رفته (کمک‌هزینه، سرمایه‌گذاری، قرارداد، خرید) پدید می‌آورد:
  - یک اثر اقتصادی      (بازده مالی، هزینهٔ صرفه‌جویی‌شده، درآمد ایجادشده)
  - یک اثر اجتماعی      (رفاه، توانمندی، تغییر برابری برای مردم)
  - یک اثر زیست‌محیطی   (سرمایهٔ طبیعیِ حفاظت‌شده، تخریب‌شده یا احیاشده)

این‌ها جداگانه بهینه و سپس جمع نمی‌شوند. تصمیمی که خط اقتصادی را
بیشینه می‌کند و خط اجتماعی را نابود می‌کند «ارزش آمیخته به‌علاوهٔ یک
هزینه» نیست — تصمیمی است که ارزش را در مجموع نابود می‌کند، بی‌هیچ بحثی.

در عمل سازمان‌ها آمیزه را با کارت امتیازی تقریب می‌زنند: شاخص‌های نام‌دار برای هر خط، که با هم گزارش می‌شوند و در یک عدد خالص نمی‌شوند. این همان غریزهٔ پشت بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری (که کسر پولی‌شده را تلاش می‌کند) و حسابداری سرمایهٔ طبیعی (که همین را برای خط زیست‌محیطی می‌کند) است — هر دو پاسخ‌هایی جزئی و تک‌خطی به پرسشی‌اند که ارزش آمیخته آن را کامل مطرح می‌کند.

مثال عملی

یک سرمایه‌گذار اثرمحور میان دو وام £500,000 انتخاب می‌کند:

  • وام A: به یک بنگاه اجتماعی که کافهٔ آموزش شغلی برای مجرمان آزادشده اداره می‌کند، با بهرهٔ 2% (کمتر از نرخ بازار 6% برای وام‌دهی با ریسک معادل)، که انتظار می‌رود سالانه 40 نفر را در کار پایدار بگمارد.
  • وام B: وامی با نرخ بازار 6% به یک کسب‌وکار خرده‌فروشی متعارف بدون هدف اجتماعی یا زیست‌محیطی اعلام‌شده.

نگاه صرفاً مالی B را ترجیح می‌دهد (6% > 2%). نگاه ارزش آمیخته از سرمایه‌گذار می‌خواهد هر سه خط را برای هر دو بیان کند:

اقتصادی (سالانه) اجتماعی (سالانه) زیست‌محیطی
وام A £10,000 بهره 40 نفر به کار گمارده شدند؛ هر سال-جایگاه، صرفه‌جویی محتملِ جلوگیری از ارتکاب مجدد جرم برای دولت را دارد، برگرفته از تحلیل‌های هزینهٔ تکرار جرم وزارت دادگستری خنثی
وام B £30,000 بهره هیچ‌چیز اعلام نشده خنثی

بازدهِ آمیختهٔ وام A به‌وضوح پس از قیمت‌گذاری خط اجتماعی غالب است، هرچند خط مالی‌اش به‌تنهایی سالانه £20,000 از وام B عقب است. ارزش آمیخته به سرمایه‌گذار نمی‌گوید شکاف £20,000 را نادیده بگیرد — می‌گوید وانمود نکند تنها عددِ موجود همان است.

پیوند با مهندسی نرم‌افزار

نرم‌افزار گزارش‌دهی یا مدیریت سبد برای بنیادها، صندوق‌های اثرمحور یا تیم‌های سفارش‌دهیِ شوراهای محلی اغلب با دفتر مالی به‌عنوان مدل دادهٔ اصلی ساخته می‌شود و فیلدهای اجتماعی یا زیست‌محیطی به‌صورت یادداشت متن آزاد به آن چسبانده می‌شوند. ارزش آمیخته طراحی وارونه را ایجاب می‌کند: سه جریان ارزشِ درجه‌یک و به یک اندازه ساختارمند، پیوست به هر تراکنش یا ثبت کمک‌هزینه، هر کدام با واحد، منبع و سطح اطمینان خود، که با هم نمایش داده می‌شوند، نه اینکه در یک امتیاز گمراه‌کننده و بیش‌ازحد دقیق خالص شوند. برای دو راه ساختاریافته برای ساختن این نمایش بی‌آنکه آمیزه فرو بریزد، نک. بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری و کارت امتیاز ارزش عمومی.

دام‌ها

  • جمع‌کردن سه خط در یک عدد. خود امرسون در نوشته‌هایش از این هشدار می‌دهد؛ یک عدد آمیختهٔ واحد پنهان می‌کند کدام خط واقعاً کار را انجام می‌دهد و به گزینش دلخواه دعوت می‌کند.
  • آمیخته‌نمایی (blend-washing). ادعای خط اجتماعی یا زیست‌محیطی قوی بدون شاخص نام‌دار یا روش اندازه‌گیری، برای توجیه بازدهِ مالیِ کمتر از بازار که در غیر این صورت ضعیف‌عملکردی به نظر می‌رسید.
  • نادیده گرفتن آمیزه‌های منفی. برنامه‌ای که از نظر مالی موفق است می‌تواند خط اجتماعی یا زیست‌محیطی منفی داشته باشد؛ ارزش آمیخته می‌طلبد خبر بد در هر خط گزارش شود، نه فقط خبر خوب در یکی.

منابع

  • Emerson J. "The Blended Value Proposition: Integrating Social and Financial Returns." California Management Review, 2003;45(4). https://www.blendedvalue.org/
  • Elkington J. "Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business." Capstone, 1997.
  • Global Impact Investing Network (GIIN), About IRIS+. https://iris.thegiin.org/about/