Tem 13 a 64· Arvreythyans ekonomek governansek
Prisya Da-vos (WELLBY)
Prisya da-vos a bris effeyth polici yn ewn yn termys bodh bewnans, ow tevnydhya an WELLBY (bledhen vewnans amendys dre da-vos) avel y unnenn — unn WELLBY yw kehaval dhe unn poynt chanj war skeul bodh bewnans 0–10, pesys rag unn bledhen. Yw an dewis ofisyel HM Treasury yn le prisya kenyver prow dre barys-dhe-baya.
Perag y talvos
"Wellbeing guidance for appraisal: supplementary Green Book guidance" HM Treasury (2021, https://www.gov.uk/government/publications/green-book-supplementary-guidance-wellbeing) a dhros yn furvel data da-vos subjektiv a-ji arvreythyans governans kenedhlek, ow ri dhe dhivyskoryon fordh dhe brisya sewyansow — kesstrethyans sokel, yeghes spyrys, diogelwith, kevrenn sivek — na yll metedhow dewis deklarys ha dewis diskwedhys aga brisya yn kredus, drefen bos tus yn fenowgh rakleverysi gwann a bygemmys a wra dafar bodh a'ga bewnans yn gwir. An gidyans, dhelinys warbarth gans an What Works Centre for Wellbeing, a settya talvedh arghans dhelergh rag pub WELLBY — £13,000 (prisyow 2021, amendys yn temporal) — deryvys dhiworth an kesstrethyans gwelys yn anketow da-vos bras (an Annual Population Survey an ONS yn arbennik, a wovynnas peder govyn ONS4 da-vos dhiworth 2011) ynter enyans ha bodh bewnans, ow ri dhe dhivyskoryon skeul treylyans arta dhe bunsow pan vo res keshes prisys erbyn arvreythyansow erel an Lyver Gwyrdh.
An fordh a vern drefen y dhreylya lojik prisya usys: yn le govyn pyth a baydhsa tus rag sewyans (dewis deklarys) po dhiskudha talvedh dhiworth treuslans marghas kehaval (dewis diskwedhys), hi a vusur effeyth an sewyans war bodh bewnans omrapportys yn ewn, ow trehedhes an bwlch ynter pyth a lever tus a vynnons ha pyth a'ga gwra gwell yn gwir. Hemma yw ynwedh y dherrow hag yw ankombrys pennna — bodh bewnans omrapportys yw afektys gans effeythyow dasdhelinya ha framya a res dhe'n arveyth wyskys ledya anodha.
An matematik
WELLBY = 1 poynt bodh bewnans (skeul 0-10) pesys rag 1 den rag 1 bledhen
Hollek WELLBYs dhiworth polici =
Σ (chanj yn skor bodh bewnans) × (nivver tus afektys)
× (pes yn bledhynyow, diskontys orth an skeul diskont sokel)
Talvedh prisys = Hollek WELLBYs × talvedh rag pub WELLBY
(talvedh erghys HM Treasury: £13,000 rag pub WELLBY, prisyow 2021,
amendys yn temporal — hwithrewgh an gidyans a-lemmyn kyns devnydh)
Hemma a dhyvya dhiworth an bledhen vewnans amendys dre da-vos ekonomieth yeghes, usys dre vras dhe skeulyow ansawor bewnans yeghesek (EQ-5D ha haval) yn le bodh bewnans kebmyn; an dhew yw kehensuk mes na ylli aga chanjya an eyl rag y gila, ha arvreythyansow an Lyver Gwyrdh a dal bos skler pyth skeul ha pyth fordh dyvyn a'n dhehwel niver WELLBY rapportys.
Ensampel oberys
Auturdhes leel: konsel a wra towlen unnik-kowethyans kemmynieth rag trigysi hen unnik, ow servya 400 den. Anketa da-vos kyns/wosa dre govyn bodh bewnans ONS4 a dhiskwedh skor kres an kemeryas ow yskynna dhiworth 5.8 dhe 6.5 — gwaynans 0.7 poynt — pesys dres pes 2 vledhen an towlen arghansys.
WELLBYs gwrys = 400 den × 0.7 poynt × 2 vledhen = 560 WELLBY
Talvedh prisys = 560 × £13,000 = £7.28m
Kost an towlen = £450,000 dres 2 vledhen
Skeul prow-kost ≈ £7.28m / £0.45m ≈ 16:1
Skeul mar uhel a dal gwiredha skrutyans yn le gwayn lowena — gidyans da-vos an Lyver Gwyrdh a warna yn ewn erbyn kemeres gwaynansow omrapportys a sampel byghan orth aga ynterlan heb hwithra effeythyow dewisyans (a ve hepken an re moyha kowethasek, moyha gwaytys dhe wellhe, ow-kelmi an towlen?) ha heb bagas keshes; dhivyskans dhelinys yn ta a dhiskarga chanj konterfaktek gwelys yn nyns-kemeryas, gwelewgh dhivyskans konterfaktek.
Governans kenedhlek: keshes dew dowlen gweythow gans WELLBYs yn le enyansow hepken a gaptyr bos dihwithrans ow kul kost da-vos dres kolli enyans — hwithrans da-vos an Rywvaneth Unys a gav yn kyfrans bos dihwithrans ow dhiminhans bodh bewnans moy es a rakleveri kolli enyans hepken, drefen effeythyow nyns-arghansek kolli strukter, mamvysk ha kesten sokel. Towlen arvreythys war waynans enyans hepken a dhiminhy y dhalvedh erbyn unn arvreythys ynwedh war WELLBYs.
Kevrenn gans ynjynnerieth medhelweyth
Prisya da-vos a dhetha nebes yn ewn dhe vagasow ynjynnerieth, mes ev a furv pyth "sewena" yw dyffrys rag brodukow sektor sokel ha servis poblek — platform unnik-kowethyans didhital, jorna triaj yeghes spyrys, po platform kemmynieth rag trigysi unnik a dal gwaytya y effeyth dhe vos musurys yn fordh ma yn termyn, hag a styr bos res dhe analytyk produk kaptya piw yw drehedhys ha rag pes termyn, nyns niverow devnydh hepken. Drehewgh instrumentya anketa da-vos (ONS4 po kehavalow kadarnhys) yn dhelinyans servis dhiworth an dalleth yn le y worra yn ankevrewys wosa; dasdhrehevel linenn-vasys da-vos wosa dallath servis a gell an keshes kyns/wosa yn tien. Gwelewgh sewyansow erbyn produsyow ha medhodow dhivyskans effeyth.
Trapow
- Heb konterfaktek po bagas keshes. Gwaynans da-vos kyns/wosa heb kontrol a'n pyth a wrussa hwarvos dre vyth a wor-arvreythya effeyth an towlen; gwelewgh dhivyskans konterfaktek ha additivans ha pols marow.
- Sampelyow byghan, hunan-dhewisys. Anketow da-vos a'n kemeryas a dhegeas ynno hunan a vydh gwann orth bias dewisyans — an re a ju ha dyfyk a vensa ledya yn-berth war-vyanek.
- Gul an treylyans £-rag-pub-WELLBY skler. An talvedh prisys yw konvensyon polici deryvys dhiworth regresyonow enyans-da-vos, nyns pris marghas; devnydhewgh rag keshes dres arvreythyansow an Lyver Gwyrdh, nyns avel kleym a'n pyth a "dal" da-vos.
- Kemmeski WELLBYs gans QALYs yeghes. An dhew a vusur konseptys dihaval war skeulyow dihaval; gwelewgh bledhynyow bewnans amendys dre da-vos rag an variant ekonomieth yeghes ha na dhyskwedhewgh an dhew warbarth.
Fentynyow
- HM Treasury. "Wellbeing guidance for appraisal: supplementary Green Book guidance." 2021. https://www.gov.uk/government/publications/green-book-supplementary-guidance-wellbeing
- What Works Centre for Wellbeing. https://whatworkswellbeing.org/
- Office for National Statistics. "Personal well-being in the UK" (ONS4 measures). https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/wellbeing
- Fujiwara D, et al. "Wellbeing Valuation: A Nascent Field?" LSE / Simetrica research summaries.